Het project Blijven Hangen, waarvan ik de aanjager was met Paul De Schepper, heeft de Wase Erfgoedprijs 2023 gewonnen. Het project werd uit 18 inzendingen gekozen door een vakjury.

Blijven Hangen was een boekproject en een tentoonstelling, in samenwerking met vele partners(Cultuurraad Lokeren, Stadsmuseum Lokeren, Stadsarchief) en vele medewerkers en informanten. Het liep van december 2021 tot februari 2023.

Het brengt de geschiedenis van het Lokerse caféleven in een historische en sociologische context. Ik was auteur van het boek en scenograaf/dramaturg van de tentoonstelling.

De jury bedacht ons met deze woorden:

*"De jury is zeer onder de indruk van dit project, dat zich onderscheidt door een veelzijdige en multidisciplinaire benadering van het Lokerse café-erfgoed. De twee trekkers, Gerry De Mol en Paul De Schepper, gaan uit van een totaalconcept van erfgoed. Zij hebben oog voor zowel de immateriële cafécultuur als voor de tastbare archiefdocumenten, voorwerpen en gebouwen en locaties die ermee verbonden zijn.

De jury is verheugd om vast te stellen dat Blijven Hangen alle basisfuncties van cultureel erfgoedwerking verenigt. Diepgaand historisch onderzoek resulteerde in een erg knappe publicatie, uitgegeven met de steun van Cultuurraad Lokeren. In Stadsmuseum Lokeren vonden de trekkers dan weer de ideale partner voor de uitbouw van een even boeiende tentoonstelling.

De jury waardeert in het bijzonder het vermogen van het project om erfgoed toegankelijk te maken voor een breed publiek. De vele publieksactiviteiten, waaronder proeverijen, kroegentochten, concerten en lezingen, leidden tot de betrokkenheid van vele Lokeraars. Deze publieksparticipatie vergrootte de bewustwording rond het verdwijnende café-erfgoed.

Voor de jury is Blijven Hangen een voorbeeld en model voor toekomstige projecten in termen van onderzoeksmethodologie, presentatie en publieksbereik".*

De Wase Erfgoedprijs wordt uitgereikt door Erfgoedpunt en de Erfgoedcel Waasland.

Erfgoedtentoonstellingen, we kennen het ondertussen wel: oude foto’s, wat spullen, een thema en veel onderschriften en handleidingen. Hier en daar een testimonial om een verhaal te brengen, filmpje, foto, veel tekstborden. Maar wat als de bezoeker zelf zijn verhalen meebrengt en het museum aan de ontvangende kant zit? In Lokeren loopt sinds vorig weekend Blijven Hangen, een tentoonstelling over het caféleven in de stad, complementair met het gelijknamig boek. Een oefening in technologieloze participatie en interactiviteit.

Het begon als een onschuldig idee: een boek over cafés in een middelgrote provinciestad. Dat leek toen nog behapbaar: wat geschiedenis, een sociologische blik op wat er in de geschiedenis was veranderd én gelijk was gebleken en een duik in vele archieven en verhalen.

Het liep al snel uit de hand. En dat uit de hand lopen begon zoals wel meer dingen tegenwoordig op Facebook. Je post een foto en na enkele minuten staan er commentaren, weetjes, interpretaties, vragen, gissingen, herinneringen en meer aanvullingen onder je foto dan je lief zijn. Meer ook dan er te verwerken zijn, en vaak wezen ze in zowat alle richtingen tegelijkertijd. Neen, die uitbaters heetten niet Marcel en Mariette maar Gust en Zulma. En dat was niet in 1958, dat moet vroeger geweest zijn. Bovendien was het daar niet, maar twee huizen verder. En die anekdote van die keer dat ze gesloten werden, dat was een ander café.

Misleider

Kortom, als bron voor informatie was Facebook zonder een grondige check en tegenspraak, zonder archieven en officiële lijsten redelijk problematisch als bron voor feiten. We haalden onze mosterd meestal elders, maar die discussies en het onverdroten enthousiasme om ons te voeden met informatie bleef wel hangen. Overigens borrelde dezelfde dynamiek op bij persoonlijke gesprekken met oude caféhouders en ervaren bezoekers, met buurtbewoners en leveranciers. Iedereen dacht/wist er het zijne van, en dat was voor iedereen net iets anders. De herinnering bleek een sluwe misleider, hoewel steeds te goeder trouw.

In zo'n boek kan je de gecheckte informatie kwijt en lardeerden we een breder sociaal en historisch verhaal met lokale en regionale accenten. Dat lukte nog. Een tsunami aan oude foto’s kreeg dezelfde behandeling. In ieder geval was er aan materiaal geen gebrek, het boek (300 pagina’s) kon gerust dubbel zo dik zijn geworden.

Het Stadsmuseum in Lokeren was al vrij vroeg mee op de kar gesprongen van het project, we zouden het boek aanvullen met een tijdelijke (hoewel, bijna anderhalf jaar) tentoonstelling met dezelfde titel en thematiek.

Beleving en participatie, u kent de woorden die in elk tentoonstellingsdossier in vet en onderlijnd worden opgenomen, gaan meestal gepaard met een IT-partner, een softwareontwikkelaar, touchschermen en bezoekersdatabases. De Facebookervaring van de 3 jaar waarin we werkten aan de inhoud, had ons geleerd dat dit misschien niet nodig was.

Zonde

Het zou zonde geweest zijn de dynamiek stil te leggen of te negeren van wat mensen van het caféleven (hun caféleven) dachten te moeten doorgeven. “Hét” caféleven bestond en bestaat immers niet, het werd al snel duidelijk dat je geen verhalen moet vertellen over cafés aan mensen die ze bezochten. Die hebben namelijk hun eigen versies, hun eigen verhaal, waaraan alle andere cafés worden afgetoetst. Waar hun levensverhaal vaak wordt aan opgehangen.

Cafés bleken telkens weer ijkpunten te zijn geweest in het leven van de mensen: wanneer dit of dat café open was, gebeurde zus en zo in mijn leven. De vaak eindeloze opeenvolging van uitbaters werd gerelateerd aan gebeurtenissen in hun biografie: de jonge jaren, net getrouwd, de wilde jaren, toen die en die nog leefden… toen we daar net iets te veel dronken, toen we die en die leerden kennen. Er waren meer cafés in de hoofden dan er ooit herbergen waren, want iedereen had zijn eigen versie van "het" en "zijn" café in zijn hoofd

Die dynamiek ontkennen was jammer geweest, je kan er geen boek mee maken want er zat te veel apocrief materiaal tussen, onzekere data, gegiste locaties, anachronistische gebeurtenissen. De sociale dynamiek zou niet echt gebaat zijn met het rechtzetten van die manco’s, beter was het ze te omarmen en de verteldrift te capteren. Als handeling, als dynamiek.

Sluitstuk

De tentoonstelling werd daarom opgevat als een verhalenhub. Aan de muren: een enorme kaart van de stad met 964 locaties van zowat 3000 cafés van de zestiende eeuw tot nu (een lijst zegt je wat waar wanneer). Even verder een paar honderd foto’s, ouder en recenter, slechts enkele introductieve informatiepanelen en een amalgaam aan oude spullen die cafés in al hun hoedanigheden tonen: parafernalia uit het caféleven van schietingen en duivenlokalen, teerlingbakken, lekbakken, oude tonnen, glazen en flesjes die lokaal verankerd zijn, twee oude togen uit bekende cafés, eeuwenoude uithangborden, emailborden, tafels en stoelen uit een recent gesloten bruin café. En neen, we hebben niet bij elk object een handleiding gezet, wel uit welk café het komt.

Het sluitstuk vind je op de tafeltjes en enkele wanden waar de bezoeker mee aan de slag kan: bierkaartjes. Ze liggen op de tafeltjes met balpennen ernaast, en ze worden gretig gebruikt waarvoor ze bedoeld zijn: op de achterkant worden weetjes en vragen geschreven, opmerkingen en aanvullingen. Kortom, op de keerzijde deelt de bezoeker zijn stukje biografie met de andere bezoeker op het meest relevante communicatiemiddel dat je op café kan vinden. Aan een paar wanden kunnen ze de kaartjes uitstallen en delen met de andere bezoekers. Het zijn die wanden waar de bezoekers het langst blijven aan vasthangen, naast die wanden waar we foto’s als verhaaltriggers hebben opgehangen.

Judoka

Participatie en interactiviteit heeft niet steeds zware technologische en financiële middelen nodig, het volstaat soms om binnen de context van het thema de dynamiek bij de conceptie (de researchfase zeg maar) goed in de gaten te houden en te gebruiken in de afwikkeling. Een beetje zoals een judoka de beweging van de aanvaller voortzet ter verdediging en een perfecte afrol maakt.

Gerry De Mol is curator van de tentoonstelling Blijven Hangen in het Stadsmuseum Lokeren (stadsmuseum.Lokeren.be). Ze loopt van 4/11/2021 tot 26/2/2022. Het boek heet Blijven Hangen.

Het ontuitlegbare als poriënopener

Een verdieping in het MAS (zesde verdieping, +6 dus) over de haven, genaamd VRACHT. Zo midden in een pandemie kregen we (ikzelf als dramaturg en Koen Bovée als scenograaf) de opdracht de permanente expo over de haven in het MAS te herinterpreteren. Zo'n haven opent heel wat vaargeulen om tal van verhalen en objecten in onder te brengen. Meer zelfs, de kans is groot dat ze je overspoelen. En havens hebben de gewoonte zich in cijfers en tonnenmaten, data en datums te presenteren. Er is veel dat uitlegbaar is, uitvouwbaar en bespreekbaar. Maar wat doe je met wat dat niet is? Wij tastten naar de mens daarin, en met ons Koen Broos.

Het MAS is groot en de geschiedenis van de haven is nog groter. De verleiding is immens om met een zondvloed aan mogelijke objecten en feiten en beelden en gebeurtenissen de bezoeker te overdonderen. Er zijn tientallen museale vertalingen te bedenken van wat er te vertellen is over de Antwerpse haven en alle peripetieën waartoe die de afgelopen pakweg duizend jaar toe heeft geleid. Van Vikingen tot cocaïne. Dat vind je ook in VRACHT. Telkens met een lijntje dat we naar vandaag trekken.

Maar we zochten een menselijke, een tactiele voelbare invalshoek bovenop wat de curatoren aan indrukwekkends bij elkaar bedacht hadden, iets wat niet door de geest begrepen diende te worden. Iets wat verwonderde en inspireerde, eerder dan uitlegde.

De focus (en titel) was een gegeven: VRACHT. Er lag al een karrenvracht aan inhoud en objecten. En de mens moest centraal staan. In onze scenografische en dramaturgische praktijk proberen we steeds weer om vanop een afstandje te kijken naar wat de essentie van het verhaal is. In dit geval: vrachten worden door mensen gebracht en ook doorgegeven aan mensen. In de loop van de tijd is dat een steeds onpersoonlijker uitwisseling geworden. Van mensenkracht en paardenkracht ging het naar machines en computersoftware; van grondstoffen die je kon vastnemen naar anonieme containers. En soms waren mensen zelf ook vracht: vaak in het ruim, soms in luxekajuiten.

Een aanvankelijke inspiratiebron vomden de stoeten van de Zuid-Afrikaanse kunstenaar William Kentridge, die vaak theatrale stoeten met dragers verbeeldt en uitbeeldt. Konden we de zes ‘dokken’, die zes tijdsgewrichten bedienen van de haven, ook in die zin zien? Konden we het verhaal op een zo'n manier bij de bezoeker brengen en dat laten aanknopen met de inhoud? In een oogopslag en met een buikgevoel?

Het was toen dat (fotograaf en lichtkunstenaar) Koen Broos zijn naam viel. Ik ken Koen al een hele tijd en was al jaren onder de indruk van zijn fotografisch werk, maar ook van zijn gevoeligheid voor theater en performance. Koen is een van die zeldzame kunstenaars die luistert, zich helemaal in een project inschrijft, ermee aansluit en toch zichzelf blijft.

Vele maanden van zoeken, discussiëren, ideeën en uitprobeersels hebben geleid tot zes korte films die vier meter hoog geprojecteerd worden in VRACHT en een onlosmakelijk geheel vormen met de scenografie. Het stoetenidee haalde de montagetafel niet, het werden 'Dragers'. In de films bewegen de mensen zich met, rond en door vrachten, ze gebruiken en brengen de vrachten die per dok op hun relevantie gekozen zijn.

In de audioguides wordt een subtiele inhoudelijke link gemaakt tussen de beelden en de inhoud van de opstelling, wat een extra register opent bovenop de historische informatie en de objectinformatie.

De zes films vormen een indrukwekkend decor dat meepraat met de museale inhoudelijk doorwrochte opstelling.

In de films van Broos gaan mensen om met verschillende vrachten die ooit (en nog) de haven aandeden. Ze voelen en ruiken, bewegen zich ermee en errond, dragen ze en wentelen zich erin. Het zijn mensen die weer ontdekken wat die vrachten aan mogelijkheden in zich hebben. De bezoeker voelt mee.

Voor de realisatie werkte Koen met Linde Raedschelders onder andere samen met dansers die met zachte, vloeiende bewegingen een rustige dynamiek creëren. Ze gaan op tactiele wijze om met de verschillende soorten vracht - graan, pigment, tabak, hout - die ze ‘overdragen’.

De installatie toont de menselijkheid van de vracht. Zonder mensen is er immers geen vracht, geen scheepvaart, geen haven, geen stad. ‘Dragers’ zet het aardse, de kracht van de mens en zijn kwetsbaarheid tegenover het grootse van zo’n haven vol vrachten.

Het onuitlegbare, het voelbare is in musea even belangrijk als het wetenschappelijk gefundeerde bijschrift, het opent deuren en ramen in het hoofd. Kunstinterventies als deze zetten de geestelijke poriën open om ook het inhoudelijke verhaal beter te begrijpen. Verwondering opent de ogen. Ga dat zien.

Gerry De Mol

MAS +6 VRACHT. Scenografie: Koen Bovée. Dramaturgie: Gerry De Mol. Dragers: Koen Broos. Bijgestaan door een groot MAS-team gecoördineerd door Sandra Lintermans .

In de expo wordt ook de prachtige kortfilm La Mouette van Sebastien Segers getoond

Tijdens haar lockdown maakte Elly Aerden (ook bekend als Eléonor) een videopodcast. "Voel je hoe ik naar je toekom", zo heet die (de titel is de eerste regel uit een van de liedjes van ons Slauerhoff album). Een zeer aan te bevelen reeks interviews met niet de meest evidente musici van onze streken. En daar ben ik dan ook bij.

Je kan er meer over me te weten komen dan je lief is. En we spelen ook nog een beetje.

Zin in de CD waar het ook over gaat in dit interview? Hier is 'm.

Een album vol exotisch vertier op teksten van de Nederlandse dichter J.J. Slauerhoff. Dat heb ik gemaakt met Eléonor (Elly Aerden). Koop de CD in de shop.

Vooral bij de noorderburen slaat "De Waaier" nogal aan. Toen Daithi Rua ons vroeg of we in zijn Rua Room een liedje kwamen zingen, wisten we wat doen.

Slauerhoff werd ook in Azië wel eens verliefd op een vrouw. In zijn verhalen duiken dan wel eens waaiers op in de slaapkamers van zijn geliefden of aspirant-geliefden. We vertellen er meer over in onze live voorstellingen.

En omdat het warmer wordt en omdat waaieren ecologischer is dan het vliegtuig nemen naar Svaldbard, zochten we verkoeling in het briesje dat het gedicht Waaier boodt.

[Op naar de shop](https://www.gerrydemol.be/shop/)

Een album vol exotisch vertier op teksten van de Nederlandse dichter J.J. Slauerhoff. Dat heb ik gemaakt met Eléonor (Elly Aerden). Koop de CD in de shop. Maar dans alvast mee op het Braziliaanse wijsje.

Het gedicht heet De Braziliaansche kustpassagiers. Slauerhoff was scheepsarts op een kustvaarder langs Brazilië.

Allemaal mensen die middendin de covidlockdown over de hele wereld op hetzelfde wijsje dansten: van Noorwegen over Italië en België tot in Brazilië.

Reinout Goddyn monteerde.

[Op naar de shop](https://www.gerrydemol.be/shop/)

NPO2 heeft een programma over taal, elke zaterdag. NPO is de Nederlandse openbare radio. En de in Nederland legendarische radiomaker Frits Spits was naar eigen zeggen "erg onder de indruk" van onze Slauerhoff CD Ik had me het leven anders voorgesteld.

Dus mochten we bij hem langs. Voor een babbel. In Hilversum. Toen je daar nog een PLF moest voor invullen en in tweevoud meehebben.

Je kan het hier nog bekijken en beluisteren.

Een album vol exotisch vertier op teksten van de Nederlandse dichter J.J. Slauerhoff. Dat heb ik gemaakt met Eléonor (Elly Aerden). Koop de CD in de shop en kijk hier naar het clipje dat Hans Lengeler maakte voor ons. Het is de titeltrack, zoals je zal horen.

Hans draaide ook deze site in mekaar, en de zijne: www.hanslengeler.com.

Op naar de shop

Een artikel (ja, in het Engels) op Linkedin over een speciaal project met fotografen Koen Broos en Yasser Booley (Zaf), nu al wat jaren geleden, maar nog steeds relevant. In opdracht van Africalia en de stad Gent met lagere school De Kleurdoos in Ledeberg en Capricorn secondary school in Kaapstad (met Assitej). Klik op de foto of de link onderaan.

"The machine is a fan of 64 labels that will give the building blocks of the a story. But the story is only predefined in a suggestive way. There are eight categories, building blocks like: 'someone', 'someone else', 'somewhere' or 'and suddenly'."

Lees het artikel hier of klik op het beeld

Meer weten? Mail me. bel me. Roep me. Link me.

Ja, soms neem ik mijn oude stiel nog even op en schrijf ik een artikel. Dit stuk verscheen in Eos Wetenschap. Ik kwam het verhaal tegen voor mijn dramaturgische werk voor de tentoonstelling De Slag Om de Noordzee. Die loopt nog steeds in Sea Front in Zeebrugge.

Dit verhaal werd eerder in een boek van Dirk Musschoot vermeld door een getuige. Het leek me zo boeiend dat iemand toch het hele verhaal moest kennen. En dat bleek. Na lang zoeken.

Klik op het beeld of de link en verwonder je.

Met ons drietjes tourden we een tijdje. Ik zat netjes gesandwicht tussen Pascale Michiels (ons Cal, links) en Mieke Delanghe (Ons Mie, rechts). Hier in Oudenaarde, en in een diepe bron.

Mose Allison, jazzzanger en vooral songschrijver stierf in 2016. En ik had dit al lang liggen, een vertaling van Everybody's Crying Mercy. Altijd actueel toch.

Toen de dieren nog spraken, heb ik een dinolied mogen maken voor het Koninlijk Belgisch Instituut voor Natuurkunde. Daar waar de iguanodons nog rondslenteren. Kinderen konden hun versie van hoe het er hier toen uitzag achterlaten in het museum. En dit is het resultaat.

Er was uiteraard ook een Franse versie, die Marlene Dorcena inzong. Sophie Franck vertaalde. En je hoort ook Berlinde Deman op tuba en Frederic Malempré op percussie enzo.

En pour les Francophones: autre chose !

Ze was niet voorzien, maar de dag zelf (het was 9/11/20008, in het Kaaitheater en we zouden een show opvoeren voor Interdependence day) dook ze op. En dat ze wel iets wou doen. Een freel dametje, maar een legende in de Amerikaanse burgerrechtenbeweging en een grote dichteres. En ze zette ons allemaal wat energie betreft een paar meter naar de achtergrond.

Dit jaar komen haar "Collected poems" uit. Je leest er meer over https://soniasanchez.net

De partituur hangt nog steeds boven mijn bureau

Dit is haar versie van Middle Passage. Haar meest bekende gedicht.

In 2008 mocht ik in het Kaaitheater naar aanleiding van mijn boek Het Draagbare Paradijs een muzikale en literaire en filosofische performance bedenken. 13 wereldmuzikanten van alle slag vergezelden ons, naast politicoloog Benjamin Barber en tal van anderen. De datum was 9/11/2008

Dit was de finale. Je herkent Beverly Jo Scott (USA), Cécile Kayirebwa (Rwanda), Marlene Dorcena (Haiti), Ghalia Benali (Tunesië) & Minyeshu Kifle Tedla (Ethiopië) | musicians Osama Abdulrasol (Iraq), quanun, ud; Vardan Havonnissian (Armenia) duduk, flute; Mouffadel Adhoum (Tunesia) ud; Azzedine Jazzouli (Morocco) percussion; Zoumanni Diarra (Mali) kora, ngoni, guitar; Claire Chevallier (France), piano; Gerry De Mol (Belgium), guitar, a.o.

Een feestje toch.

Twee jaar geleden maakte ik met scenograaf Koen Bovée als dramaturg en woordenaar de expo Operatie Noordzee 1944-45. Dat is een initiatief van het Vliz, Westtoer, het War Heritage Institute en Sea Front in Zeebrugge. Door covid ging ze ook vlug dicht, maar bleef ook langer open. Nog tot 7 november. Je kan er dus nog naartoe.

De expo vertelt een weinig bekend verhaal van de bevrijding in onze streken. Een verhaal van success, maar ook van grote ego's, gemiste kansen, grote belangen, menselijke drama's en een misschien wel overbodige door de geallieerden uitgelokte overstroming. Het was wel een slag die de generaals toen belangrijker vonden dan D-Day.

Je ziet in Zeebrugge archeologisch erfgoed en bijzondere objecten en je komt wat te weten over Steven Spielberg zijn inspiratie voor Star Wars.

Ik schreef er een artikel over in EOS Wetenschap.

Dit is een mooi menselijk verhaal. Het verhaal dat rond 7m47s start in deze video heeft ook een plaatsje in de expo.